Een mysterieuze "doomsday fish" voor de kust van Californië
Op een warme augustusochtend doken duikers en kajakkers bij San Diego op naast een enorm zilverkleurig lint dat levenloos in het water dreef. Binnen enkele uren vlogen foto's van de bizarre vis over sociale media, en daarmee herleefde een eeuwenoude vraag: kan een diepzeebewoner werkelijk een naderende aardbeving aankondigen?
De bijzondere ontmoeting vond plaats op 10 augustus 2024 bij La Jolla Cove, een kleine rotsachtige baai net ten noorden van het centrum van San Diego. Duikers zagen het langgerekte lichaam als eerste en beseften al snel dat het geen verloren visnet was, maar een dode riegelvis van ruim drie meter lang.
Het Scripps Institution of Oceanography bevestigde de vondst later en deelde beelden van het dier naast de verbijsterde zwemmers. De vis was al gestorven voordat hij de baai inspoelde, wat onderzoekers een zeldzame kans gaf om een soort te bestuderen die normaal gesproken ver buiten het bereik van recreatieduikers leeft.
Riegelvisssen brengen hun hele leven door in de schemerzones en middernachtzones van de oceaan, honderden meters onder het wateroppervlak.
In het Engels staat dit diepzeemonster bekend als de oarfish of ribbonfish. In het Frans wordt hij "régalec" genoemd, maar hij heeft ook een dramatischere bijnaam gekregen: de "Doomsday Fish", ofwel de rampenvis. Die naam is afkomstig van een wijdverbreid geloof in delen van Azië en Latijns-Amerika, waarbij men ervan overtuigd is dat deze dieren vlak voor grote aardbevingen of tsunami's aan het oppervlak verschijnen.
Die volksoverlevering kreeg extra voeding toen slechts twee dagen na de ontdekking in San Diego, op 12 augustus 2024, een aardbeving van magnitude 4,4 de regio Los Angeles deed schudden. De schok was bescheiden naar Californische maatstaven, maar genoeg om sociale netwerken vol te laten lopen met speculaties dat de diepzeegast een waarschuwingsteken was geweest.
Een recordbrekende vis met een surrealistisch lichaam
Los van alle legenden is de riegelvis al een wetenschappelijke beroemdheid. Leden van de familie Regalecidae behoren tot de langste beenvissen ooit geregistreerd. Eén soort, Regalecus glesne, kan een lengte bereiken van wel 11 meter en strekt zich voort als een levende vaandel door de waterkolom.
Anders dan gestroomlijnde roofdieren zoals tonijn of zwaardvis heeft de riegelvis een afgeplat, lintachtig lichaam, zilverachtige huid en een felrode rugvin die van kop tot staart loopt. Aan de voorzijde vormen lange karmozijnrode vinstralen een kam die bijna op een kroon lijkt.
Met zijn scharlakenrode kam en metaalachtige lichaam zou de riegelvis overdreven lijken in een sciencefictionfilm — toch is hij volkomen echt.
Wetenschappers stellen dat de soort voornamelijk kleine prooien eet: krill, plankton en kleine kreeftachtigen die in open water ronddrijven. Hij zwemt vaker rechtop dan horizontaal en beweegt zich langzaam voort, ver van riffen en kusten. Die diepwaterlevensstijl verklaart waarom ontmoetingen met levende riegelvisssen uiterst zeldzaam zijn en waarom de meeste waarnemingen betrekking hebben op zieke of stervende exemplaren nabij het oppervlak.
Het exemplaar uit San Diego is overgebracht naar een faciliteit van de National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). Onderzoekers voeren daar een gedetailleerde sectie uit om vast te stellen wat de vis heeft gedood en om gegevens te verzamelen over zijn gezondheid, leeftijd en voedingspatroon.
Belangrijkste feiten over de riegelvis
- Leefgebied: diepe open oceaan, vaak honderden meters onder het oppervlak
- Afmeting: tot ongeveer 11 meter voor de grootste bekende soort
- Voeding: krill, plankton, kleine kreeftachtigen
- Uiterlijk: lintachtig lichaam, zilverachtige huid, felrode kam en rugvin
- Status: zelden waargenomen, nog onvoldoende bestudeerd door wetenschappers
Californië en zijn lange relatie met aardbevingen
Elk ongewoon voorval in Californië wordt vroeg of laat in verband gebracht met aardbevingen. De staat ligt op meerdere actieve breuken, waaronder de beroemde San Andreasbreuk, die de Pacifische en Noord-Amerikaanse tektonische platen van elkaar scheidt.
Al decennialang waarschuwen deskundigen voor de mogelijkheid van een enorme breuk langs een deel van dit systeem, in de volksmond bekend als "the Big One". Zo'n aardbeving zou ernstige schade en grootschalige ontwrichting kunnen veroorzaken in de hele regio, met name in de dichtbevolkte gebieden tussen Los Angeles en San Francisco.
In de recente geschiedenis heeft Californië meerdere krachtige aardbevingen meegemaakt:
| Jaar | Locatie | Magnitude | Impact |
|---|---|---|---|
| 1992 | Yucca Valley (Zuid-Californië) | 7,3 | 1 dode, honderden gewonden, ernstige structurele schade |
| 1992 | Bij Eureka (Noord-Californië) | 7,2 | Tientallen gewonden, zware schade in Humboldt County |
| 2019 | Ridgecrest-gebied | 7,1–7,2 | Hevige schokken, infrastructuurschade, een van de sterkste sinds 1999 |
In dat licht bezien kan het opduiken van een zeldzame diepzeebewoner vlak voor een aardbeving — hoe gematigd ook — een griezelig gevoel oproepen. Precies dat ongemak vormt de kern van de riegelvislegende.
Kunnen riegelvisssen werkelijk aardbevingen voorspellen?
Het idee dat dieren geologische veranderingen eerder waarnemen dan mensen is niet nieuw. Verhalen over opvallend diergedrag vóór aardbevingen gaan eeuwen terug, van rusteloze honden tot vogels die massaal hun slaapplaatsen verlaten. De riegelvis is simpelweg de nieuwste hoofdrolspeler in dit verhaal.
Sommige wetenschappers erkennen dat er in theorie een aannemelijk mechanisme bestaat, al blijft dit onbewezen. Rachel Grant, gespecialiseerd in dierfysiologie aan de Anglia Ruskin University in Cambridge, heeft eerder gesuggereerd dat veranderingen in de spanningsopbouw langs breuken onder bepaalde omstandigheden de chemische samenstelling en elektrische eigenschappen van zeewater kunnen beïnvloeden.
In theorie zou de druk die zich vóór een aardbeving opbouwt in gesteente geladen deeltjes in het water kunnen vrijmaken, waardoor marien leven subtiel wordt beïnvloed.
Zo'n proces zou diepzeesoorten die gevoelig zijn voor elektrische velden of kleine chemische verschuivingen kunnen verstoren. Zieke, gedesoriënteerde vissen zouden dan naar het oppervlak kunnen bewegen en uiteindelijk stranden op stranden of in ondiepe baaien zoals La Jolla Cove.
Grote onderzoeksinstellingen blijven echter voorzichtig. Het Ecuadoriaans Geofysisch Instituut heeft verklaard dat er geen overtuigend statistisch bewijs bestaat dat strandingen van riegelvisssen in verband brengt met aardbevingen of tsunami's. Analyses van gebeurtenissen tot minstens 2022 toonden geen betrouwbaar patroon aan tussen waarnemingen van deze vissen en grote seismische activiteit.
Vooralsnog bevindt het verband zich stevig in een grijs gebied: te opvallend om in elk geval puur toeval te zijn, maar lang niet robuust genoeg om als voorspellend instrument te dienen.
Van Japanse folklore tot virale krantenkoppen
Een groot deel van de moderne fascinatie voor riegelvisssen is afkomstig uit Japan, een land dat regelmatig wordt getroffen door aardbevingen en tsunami's. Daar staat het dier bekend als ryūgū no tsukai, wat losjes vertaald kan worden als "boodschapper van het paleis van de drakenkoning" — een verwijzing naar een mythische onderwatergod.
Volgens plaatselijke overlevering brengen deze boodschappers, wanneer ze de diepten verlaten en nabij de kust verschijnen, nieuws over beroering in de oceaan — soms uitgelegd als een voorteken van een naderende aardbeving of tsunami. Na de aardbeving en tsunami in Tōhoku in 2011 doken eerdere meldingen van riegelviswaarnemingen in Japan opnieuw op, waardoor de associatie in de populaire cultuur steviger werd verankerd.
Sociale media fungeren nu als versterker. Eén opvallende foto van een gestrand exemplaar kan binnen enkele uren van lokaal nieuws naar wereldwijde media overspringen, vaak vergezeld van lijstjes met recente schokken of rampenvoorspellingen. Die virale cyclus is een mengeling van wetenschap, bijgeloof en pure sensatiezucht.
Legenden lezen naast wetenschap
Voor bewoners van aardbevingsgevoelige gebieden kunnen legenden dienen als informele risicoherinneringen. Verhalen over "boodschapperdieren", vreemde lichten aan de hemel of mysterieuze geuren vóór een aardbeving houden het onderwerp levend in het dagelijks gesprek, zelfs als de aarde stil blijft.
Vanuit het oogpunt van rampenbeperking zijn de praktische maatregelen veel minder spectaculair dan de mythen doen vermoeden. Aardbevingsbestendige huishoudens richten zich op drie pijlers:
- Zwaar meubilair en kasten vastmaken aan muren
- Een basispakket voor noodgevallen samenstellen met water, voedsel en medicijnen
- Veilige plekken binnenshuis kennen, zoals naast stevige binnenmuren
Die maatregelen hangen niet af van riegelviswaarnemingen of welk ander voorteken dan ook. Ze erkennen simpelweg dat in Californië, Japan, Ecuador en vele andere plaatsen hevige aardschokken een kwestie zijn van wanneer, niet van of.
Wat deze zeldzame vondst wetenschappers werkelijk biedt
Terwijl sociale platforms het rampenverhaal blijven achtervolgen, zien onderzoekers iets anders in de vondst bij La Jolla: een zeldzaam biologisch monster. Weefsel van de riegelvis kan onthullen hoe deze dieren omgaan met extreme druk, welke verontreinigende stoffen de diepzee bereiken, en zelfs hoe klimaatverandering voedselketens ver onder het oppervlak verstoort.
Door de botten en oorsteen van de vis te analyseren kunnen wetenschappers zijn leeftijd en groeisnelheid schatten. De maaginhoud kan laten zien wat hij in zijn laatste dagen at, en genetische tests kunnen verduidelijken hoe dit exemplaar past binnen bredere populaties die mogelijk oceaanwijd verspreid zijn.
Elke gestrande riegelvis is een soort boodschap — maar de taal is geschreven in cellen, niet in profetieën.
Voor lezers die de krantenkoppen proberen te duiden, kunnen twee gedachten naast elkaar bestaan. Riegelvisssen hebben krachtige verhalen geïnspireerd over de natuur die mensen voor gevaar waarschuwt, vooral in culturen die regelmatig met aardbevingen te maken hebben. Tegelijkertijd ondersteunen hedendaagse gegevens het gebruik van deze dieren als vroeg waarschuwingssysteem niet.
Het exemplaar uit San Diego zal de volgende "Big One" niet voorspellen. Het zou onderzoekers echter wel kunnen helpen iets meer te begrijpen over het leven in de diepe oceaan — en over hoe dat verborgen rijk reageert op de rusteloze geologie van een veranderende planeet.
