Een van de zeldzaamste zeewezens ter wereld spoelt aan op een Amerikaanse kust

Een rustige zondagochtend verandert in een wetenschappelijke ontdekking

De ochtend bij Bodega Bay begon zoals gewoonlijk: een paar hondenwandelaars, het geblaf van zeeleeuwen en een opkomend tij. Maar binnen enkele minuten werd die rust volledig overschaduwd door het levenloze lichaam van een reusachtige, mysterieuze vis die vrijwel niemand ooit van dichtbij te zien krijgt.

Stefan Kiesbye, schrijver en professor aan de Sonoma State University, trekt elke week naar de stranden rondom Bodega Bay om zwerfvuil te verzamelen. Het is zijn persoonlijk ritueel: handschoenen, vuilniszakken, een lange wandeling en een stille vastberadenheid.

Op zondag 7 september arriveerde hij bij Doran Regional Park, een langgerekte zandstrook die Bodega Bay aan de noord-Californische kust beschut. Terwijl hij richting het westelijke uiteinde van het strand liep, viel zijn oog op iets groots aan de waterlijn. Aanvankelijk leek het op een stuk drijfhout, of misschien een dode zeeleeuw.

Dichter bij gekomen realiseerde hij zich dat dit dier totaal anders was. Het was plat, bijna schijfvormig, zonder zichtbare staart, en zag eruit alsof het rechtstreeks uit een natuurdocumentaire was gestapt.

Dit was geen zeehond en ook geen stuk puin, maar een van de zeldzaamste bekende vissen op aarde: de bedrieglijke zonnevis.

Het dier mat ongeveer 1,8 meter in lengte en bijna 90 centimeter in breedte. Kiesbye fotografeerde de vis en meldde de vondst, wat onmiddellijk grote interesse wekte bij mariene wetenschappers.

Maak kennis met de bedrieglijke zonnevis, een reus die zich verborgen hield

De vis op het zand werd geïdentificeerd als Mola tecta, een soort die pas in 2017 formeel werd beschreven. De Latijnse naam betekent losjes vertaald "verborgen zonnevis", een verwijzing naar het feit dat de soort zo lang aan wetenschappelijke herkenning ontsnapte.

Vóór 2017 werden veel van deze vissen verward met hun bekendere neef, de gewone oceaanzonnevis, Mola mola. Beide behoren tot de familie Molidae, een groep merkwaardige, platgedrukte vissen die enorme afmetingen kunnen bereiken en even zwaar kunnen worden als een kleine auto.

Hoe Mola tecta verschilt van de gewone zonnevis

Voor de ongetrainde waarnemer lijken alle zonnevissen op elkaar: enorme, afgeplatte lichamen, een afgeknotte achterkant waar normaal een staart zou zitten, en hoge, pagaaivormige vinnen. Maar specialisten gebruiken subtiele fysieke kenmerken om de soorten van elkaar te onderscheiden.

• Geen uitgesproken snuit: Mola tecta mist de uitstekende "neus" die vaak bij Mola mola te zien is.
• Gladder en slanker lichaam: Het lichaam is over het algemeen strakker en minder hobbelig.
• Geen bult op het hoofd of de kin: Volwassen gewone zonnvissen vertonen doorgaans een opvallende uitwas; de bedrieglijke zonnevis niet.

Mariene bioloog Dr. Marianne Nyegaard leidde het onderzoek in 2017 dat Mola tecta definitief scheidde van zijn verwanten. Jarenlang genetisch werk en nauwkeurige metingen onthulden dat wat wetenschappers dachten dat merkwaardig uitziende gewone zonnvissen waren, in werkelijkheid een volledig andere soort bleek te zijn.

Decennialang zwom deze reusachtige vis door de oceanen grotendeels verkeerd geïdentificeerd, verborgen tussen zijn zonnevisverwanten.

Een vis uit het "verkeerde" halfrond

Het exemplaar bij Bodega Bay is niet alleen zeldzaam. De locatie is ook wetenschappelijk verontrustend.

Tot voor kort waren experts ervan overtuigd dat Mola tecta uitsluitend op het zuidelijk halfrond leefde. Waarnemingen en aangespoelde exemplaren kwamen uit wateren rondom Nieuw-Zeeland, Australië, Zuid-Afrika en de zuidelijke delen van Zuid-Amerika.

Nyegaard en haar collega's hebben de soort gedocumenteerd in de Humboldtstroom, voor de westkust van Zuid-Amerika, noordwaarts tot aan Peru. Die stroming loopt langs de Pacifische kant van het continent, maar bevindt zich nog steeds binnen wat als het zuidelijke deel van het verspreidingsgebied van de soort wordt beschouwd.

Het aantreffen van een bedrieglijke zonnevis op een Californisch strand suggereert dat de soort de warme equatoriale gordel vaker oversteekt dan wetenschappers hadden aangenomen.

Het oversteken van de evenaar is niet onmogelijk voor grote pelagische vissen, maar het warme water kan als barrière fungeren voor dieren die zijn aangepast aan koelere, voedselrijke stromingen. De vondst bij Bodega Bay doet vermoeden dat Mola tecta ofwel een grotere thermische tolerantie heeft dan verwacht, ofwel dat de oceaanomstandigheden zijn verschoven op een manier die zijn noordwaartse verspreiding bevordert.

Waarom spoelde de vis aan?

Strandingen van zonnvissen worden wereldwijd gemeld. Grote exemplaren verschijnen soms op stranden in Europa, Japan, Zuid-Afrika en Noord- en Zuid-Amerika. Toch begrijpen wetenschappers nog steeds niet volledig waarom dit gebeurt.

Mogelijke oorzaken zijn:

• Sterke stromingen of stormen die verzwakte of gedesoriënteerde vissen naar de kust drijven.
• Verwondingen door aanvaringen met schepen of vistuig, waardoor het dier te zwak is om op zee te blijven.
• Ziekte of parasieten die de navigatie of het drijfvermogen beïnvloeden.
• Temperatuurstress wanneer het water snel van temperatuur verandert.

Onderzoekers hopen dat betere trackinggegevens en post-mortemonderzoeken in de toekomst specifieke oorzaken aan individuele strandingen zullen kunnen koppelen. Voorlopig blijven veel gevallen onopgehelderd.

Waarom deze ene vis zo belangrijk is voor de wetenschap

Voor het grote publiek is een dode vis op het strand een curiositeit. Voor wetenschappers kan het een datapunt zijn dat kaarten en theorieën ingrijpend verandert.

Het exemplaar bij Bodega Bay werpt licht op ten minste drie cruciale vragen.

Elke zeldzame stranding helpt lacunes op te vullen die satelliettagging en scheepsonderzoek moeilijk kunnen afdekken. Grote offshore-vissen zijn lastig te bestuderen: ze zwerven door enorme gebieden, vaak ver van de kust, en brengen het grootste deel van hun tijd onder het wateroppervlak door.

Gestrande dieren kunnen weefsel leveren voor genetische analyse, maaginhoud die inzicht geeft in het dieet, en aanwijzingen over leeftijd en groei. Zelfs foto's, mits er metingen bij worden genomen, helpen bij het verfijnen van identificatiegidsen.

Zonnvissen: vriendelijke reuzen met merkwaardige gewoonten

Zonnvissen zien er bijna komisch uit, maar hun gedrag heeft biologen al lang gefascineerd. Ze kunnen meer dan 3 meter lang worden en meer dan 2.000 kilogram wegen, terwijl ze zich hoofdzakelijk voeden met kwallen en ander weekdierachtig prooi.

Ze zonnen zich regelmatig zijdelings vlak onder het wateroppervlak, wat hen mogelijk helpt op te warmen na diepe duiken, of zeevogels in staat stelt parasieten van hun huid te pikken. Vanuit een boot lijkt dit gedrag alsof er een drijvende plank of een weggegooid paneel op het water ligt.

Ondanks hun formidabele omvang zijn zonnvissen kwetsbaar. Visnetten, plastic afval en aanvaringen met schepen vormen voortdurende bedreigingen. Hun trage voortplanting en lange levensduur betekenen dat populaties maar langzaam herstellen van verliezen.

Wat strandgangers moeten doen als ze een reusachtige vis aantreffen

Grote gestrande dieren trekken mensenmassa's, foto's en sociale mediaposts aan. Die eerste reacties kunnen de wetenschap nog steeds helpen, zolang mensen maar met enige zorgzaamheid handelen.

• Houd een veilige afstand, zeker als het dier nog leeft.
• Maak duidelijke foto's vanuit verschillende hoeken, inclusief het hele lichaam en eventuele bijzondere kenmerken.
• Noteer de locatie, datum en tijd zo nauwkeurig mogelijk.
• Neem contact op met lokale natuurinstanties of mariene reddingsgroepen en deel de informatie.

In sommige regio's hebben wetenschappers publieke waarnemingen gebruikt om zeldzame soorten in kaart te brengen, waaronder bijzondere haaien, roggen en zonnvissen. Één goed gedocumenteerd rapport kan uiteindelijk in wetenschappelijke publicaties of natuurbeschermingsplannen terechtkomen.

Begrippen uitgelegd: verspreidingsgebied, stromingen en zeldzame soorten

Verhalen zoals dat van de zonnevis bij Bodega Bay vermelden vaak het "verspreidingsgebied" van een dier. Dat begrip verwijst simpelweg naar het geografische gebied waar een soort van nature voorkomt. Voor oceaandieren wordt dat gebied bepaald door watertemperatuur, stromingen, voedselaanbod en voortplantingsgronden.

Zeestromingen, zoals de door Nyegaard genoemde Humboldtstroom, fungeren als snelwegen en transportbanden. Ze voeren koud, voedselrijk water aan, en veel soorten, van plankton tot grote vissen, volgen deze stromen. Wanneer klimaatpatronen verschuiven, kunnen de routes of de kracht van deze stromingen veranderen, waardoor soorten in nieuwe gebieden terechtkomen.

Wanneer wetenschappers een soort "zeldzaam" noemen, kan dat betekenen dat de populatie daadwerkelijk klein is, of dat de soort gewoon zelden wordt waargenomen. Bij Mola tecta spelen waarschijnlijk beide factoren een rol. De vis leeft ver op zee, nadert zelden de kust en werd pas heel recentelijk als een afzonderlijke soort erkend.

Wat dit kan betekenen voor de oceanen van de toekomst

Naarmate opwarmende en veranderende zeeën de grenzen van mariene leefgebieden opnieuw tekenen, kunnen ontmoetingen zoals deze in Californië vaker gaan voorkomen.

In de komende jaren zouden strandgangers langs de Amerikaanse westkust steeds meer "uitheemse" dieren kunnen tegenkomen: tropische soorten in gematigde wateren, subtropische vissen die hogere breedtegraden bereiken, en occasionele bezoekers uit hemisferen waar ze voorheen nooit werden verwacht.

Voor wetenschappers is elk van deze gebeurtenissen een natuurlijk experiment. Voor kustgemeenschappen kunnen ze dienen als herinnering dat de oceanen, hoe dichtbij ook, nog altijd mysteries herbergen die op een zondagochtend, tijdens een gewone strandschoonmaak, zomaar voor je voeten kunnen aanspoelen.