Van futuristisch visioen naar financiële werkelijkheid

De Saudische leiding bestudeert een van haar meest opvallende ambities opnieuw. Een project dat ooit gepresenteerd werd als een 160 kilometer lange stad zonder autowegen, krijgt nu een bescheidener vorm die beter aansluit bij beschikbaar budget en realistische tijdslijnen.

Saudi-Arabië zet de rem op Neom, het enorme "stad van de toekomst" project aan de Rode Zee. Hooggeplaatste functionarissen luidden de noodklok over exploderende kosten en vertragingen, blijkt uit verschillende bronnen.

Centraal in Neom stond The Line: een voorgestelde strook van 200 kilometer met 500 meter hoge spiegelende wolkenkrabbers dwars door de woestijn. Het werd verkocht als een revolutie in stedelijk wonen en vormde een hoeksteen van kroonprins Mohammed bin Salmans Visie 2030 strategie om de economie minder afhankelijk te maken van olie.

Die strategie ondergaat nu grote aanpassingen. De bouw van The Line werd eind vorig jaar stilzwijgend gepauzeerd terwijl Riyad op zoek ging naar een goedkopere, langzamere en realistischere route. Personen die bij de gesprekken betrokken zijn, melden dat de kroonprins nu een "veel kleinere" versie van het project steunt.

Budgetdruk zet plannen onder druk

Volgens schattingen van functionarissen is al ongeveer 50 miljard dollar geïnvesteerd in Neom. De oorspronkelijke totale rekening voor alleen The Line werd begroot op 500 miljard dollar.

Op een belangrijk investeringsforum in Riyad in november gaf een Saudische functionaris openlijk toe dat de uitgaven uit de hand waren gelopen: "We reden met 160 kilometer per uur. We draaien nu tekorten. Prioriteiten moeten worden herzien."

Het oorspronkelijke concept van The Line

The Line werd gepromoot als een radicale breuk met conventionele stadsplanning. Marketingvideo's toonden een smalle, glinsterende kloof van spiegelende torens die uit het zand oprezen, in een rechte lijn van de kust naar het binnenland.

Geen wegen en geen particuliere auto's, waarbij bewoners zich door de stad verplaatsen via hogesnelheidsvervoer.
Ruimte voor ongeveer 9 miljoen inwoners samengebracht in een smalle corridor.
Energie volledig afkomstig van hernieuwbare bronnen, waaronder zonne- en windenergie.
Ongeveer 95 procent van het omliggende landschap behouden voor de natuur.

Saudische ambtenaren presenteerden het als een blauwdruk voor beschaving na de olietijd: compact, groen, AI-gestuurd en aangedreven door schone energie. Renders van zwevende helikopterplatforms, gelaagde openbare parken en verticale landbouwpods gingen viraal online.

Ingenieurs, stedenbouwkundigen en milieudeskundigen wereldwijd bekritiseerden het concept. Ze stelden vraagtekens bij bouwtijdschema's, milieueffecten en of mensen daadwerkelijk in een glazen wand in de woestijn zouden willen wonen.

Geldzorgen en olieprijs onzekerheid

Het praktische probleem draait om financiën. Saudi-Arabië heeft de laatste jaren een golf van megaprojecten gefinancierd, van kustresorts tot nieuwe industriële zones, naast dure sport- en entertainmentdeals die het imago van het land moesten oppoetsen.

Die uitgaven botsen nu met wisselende olie-inkomsten en vertragende wereldwijde groei. Het koninkrijk, nog steeds sterk afhankelijk van ruwe olie-export, kampt opnieuw met begrotingstekorten. Dat heeft interne debatten aangescherpt over wat realistisch gebouwd kan worden tegen 2030.

Mensen die vertrouwd zijn met Neom melden dat de interne budgetten herhaaldelijk zijn overschreden. Aannemers worstelden met de enorme schaal van fundamenten, infrastructuur en ondersteunende systemen van The Line. Inflatie in mondiale bouwkosten en hogere rentetarieven verhoogden de druk verder.

Achter de glanzende presentaties erkennen functionarissen dat de staat niet eindeloos blanco cheques kan blijven uitschrijven voor elk futuristisch idee.

Van megastad naar technologiehub

Nu het oorspronkelijke stedelijke visioen vervaagt, verschuift de focus binnen het project. Volgens rapporten wordt Neom nu geherpositioneerd als een regionaal knotenpunt voor datacentra en onderzoek naar kunstmatige intelligentie, terwijl de kroonprins Saudi-Arabië tot zwaargewicht in AI wil maken.

Die koerswijziging sluit aan bij bredere pogingen van de regering om wereldwijde techbedrijven en cloudproviders aan te trekken. Uitgestrekt leeg land, goedkope energie en regelgevende ondersteuning maken Neom aantrekkelijk voor enorme serverfarms en AI-trainingsfaciliteiten.

Een bron dicht bij het project vertelde Britse media dat het nog onzeker is of The Line in gereduceerde vorm zal overleven of volledig zal worden geparkeerd. Kleinere, conventionelere stedelijke clusters binnen Neom krijgen mogelijk voorrang boven één doorlopende structuur van 200 kilometer.

Het enige onderdeel dat werkelijk opende

Van alle koppen blijft de fysieke realiteit van Neom beperkt. Tot nu toe draait slechts één element: Sindalah, een luxe jacht- en toerismeresort in de Rode Zee.

Sindalah vierde eindelijk zijn "grote opening" in oktober 2024, drie jaar later dan gepland en tegen ongeveer het drievoudige van het oorspronkelijke budget. Het openingsfeest bevatte naar verluidt A-lijst optredens van Will Smith en Alicia Keys, een onderstreping van de Saudische honger naar spektakel met sterpotentie.

De fanfare viel niet goed in Riyad. Kroonprins Mohammed zou gefrustreerd zijn geweest over de overschrijdingen en vertragingen. Neom's langjaren CEO, Nadhmi al-Nasr, werd vervolgens uit zijn functie gezet.

Spanning tussen ambitie en haalbaarheid

Neom belichaamt een bredere spanning binnen Saudi-Arabië's economische transformatie. Visie 2030 hangt af van dramatische, opvallende projecten die buitenlandse investeerders en jong talent kunnen aantrekken. Tegelijkertijd moet de staat voorkomen dat reserves sneller worden opgebrand dan nieuwe industrieën kunnen worden opgebouwd.

The Line terugschroeven betekent niet het einde van Neom of van Saudische stedelijke experimenten. Maar het suggereert wel een verschuiving van sciencefictionschaal naar meer geleidelijke, inkomstengerichte projecten.

Investeerders in Londen, New York en Dubai zullen de stap lezen als signaal: het koninkrijk is bereid vlaggenschipprojecten te verkleinen of uit te stellen wanneer ze de bredere begrotingsstabiliteit bedreigen. Dat kan het vertrouwen op lange termijn versterken, ook al schaadt het de mythe van eindeloos Saudisch kapitaal.

Hoe "terugschroeven" er op de grond uit kan zien

Stedenbouwkundigen die de vroege bouwwerkzaamheden van Neom bestudeerden, zeggen dat een teruggeschroefde Line verschillende scenario's zou kunnen betekenen:

Ontwikkeling beperken tot een paar kernsegmenten van The Line, in plaats van de volledige 200 kilometer bouwen.
De doelpopulatie verlagen van 9 miljoen naar een kleiner, beter beheersbaar aantal.
Bouw in fasen spreiden over decennia in plaats van jagen op een dramatische onthulling in 2030.
Meer conventionele vervoersopties toestaan naast hogesnelheidsvervoer, waardoor infrastructuurkosten dalen.

Elke optie hakt weg aan de oorspronkelijke marketingboodschap maar verlicht de druk op staatsfinanciën en aannemers.

Belangrijke concepten achter projecten zoals Neom

Neom werd verkocht als deels slimme stad, deels klimaatoplossing, deels toeristenmagneet. Een paar termen verdienen uitleg omdat ze blijven opduiken bij vergelijkbare projecten wereldwijd:

Slimme stad: Dit verwijst naar stedelijke gebieden die netwerken van sensoren en datasystemen gebruiken om verkeer, energieverbruik en openbare diensten in realtime te beheren. Goed uitgevoerd kan het files en vervuiling verminderen. Slecht uitgevoerd roept het zorgen over surveillance op en sluit bewoners op in bedrijfseigen technologieën.

Autovrije planning: Het idee om particuliere auto's uit stadscentra te verwijderen heeft terrein gewonnen in Europa en Azië. Het steunt meestal op compacte woningen, betrouwbaar openbaar vervoer en loopbare buurten. Dat model vertalen naar een lineaire woestijnstad roept veel taaiere technische en sociale vragen op.

AI-hub: Regeringen in de Golfstaten strijden om datacentra en AI-bedrijven te huisvesten. Deze locaties hebben enorme hoeveelheden elektriciteit en koeling nodig, die woestijnlocaties kunnen leveren via goedkope zonne-energie – hoewel de ecologische voetafdruk van grote datafarms nog steeds omstreden is.

Risico's en mogelijkheden vooruit

Neom terugschroeven brengt risico's met zich mee voor de reputatie van Saudi-Arabië. Critici kunnen het framen als bewijs dat het gigaproject-tijdperk van het koninkrijk te ver is gegaan. Milieugroepen vragen nu al of halfgebouwde structuren en verlaten infrastructuur kwetsbare woestijn- en kustecosystemen zullen beschadigen.

Er is ook een politieke invalshoek. Visie 2030 is verweven met het persoonlijke merk van de kroonprins. Aanpassen van zo'n prominent project vereist zorgvuldige berichtgeving in eigen land, waar Neom is gepromoot als symbool van nationale trots en moderniteit.

Tegelijkertijd zou een slanker Neom gericht op realistische economische ankers – zoals logistiek, geavanceerde productie en AI-infrastructuur – een casestudy in koerscorrectie kunnen worden. Als Riyad erin slaagt een uitdijende, overambitieuze blauwdruk om te vormen tot een compacter cluster van commercieel levensvatbare zones, bereikt het misschien nog steeds een deel van het oorspronkelijke doel: een groeimotor na de olietijd aan de kust van de Rode Zee.

Voorlopig vertragen kranen en bouwploegen in de woestijn, maar stoppen niet. De vraag is niet langer of Saudi-Arabië een 160 kilometer lange woestijnmegastad kan bouwen, maar of het dat zou moeten doen – en wat een afgeslankte versie nog kan leveren voor een koninkrijk dat zijn toekomst probeert opnieuw uit te vinden.